1. Loke a antesedé 30 di mei
Añanan 60 tabata añanan di desbalanse, di duda den ki direkshon nos mundu ke bai, di diskushon di e rumbo ku humanidat mester a tuma pa logra un mihó futuro. Serka nos tambe.
– Trahadó tabata ke mihó trato i pago
– Hende muhé tabata ke derechi igual
– Hende di koló tabata ke aseptashon di nan kueru ku kabei, kultura i kalidatnan komo ser humano.
– Hubentut tabata ke kambio. Hóbennan a kuminsá habri boka, papia nan deseo i pone opinionnan komun na diskushon … nos ke biba nos soño … nos ke siña den nos mes lenga. https://pap.wikipedia.org/wiki/Trinta_di_Mei
2. Trinta di mei tabata inevitabel?
Serka nos na Kòrsou, e impakto di 30 di mei i e emoshonnnan ku a tochi nos ku a pasa den dje, tabata direkto, personal i profundo.
Union, pensamentu komun i forsa kompartí, konekshon entre hende, nos kontra nan, ta imágennan ku ta kompaña testimonio di tur esnan ku tabat’ei. Nos tabata tribí, trimintí i trastorná. Nos ker a transformá i transedé normanan eksistente.
Hopi kos ta bòltu bin riba i brua ku otro den nos mente i rekuerdo tristu pero tambe alentador ta bin ariba. Kandela, tiramentu, toke de keda. Un eksploshon di sintimentu ta kompañá nan. Ansiedat, inkietut, miedu, frustrashon, rabia, pero tambe un eksploshon i konsentrashon di forsa brutu, kurashi, eksaltashon i aventura.
Riba 30 di mei 1969 doló skondí den nos mondongo a sali manera pus, liberá nos di un postema ku hopi di nos n’ tabata sa mes ku e tabata pester den nos ser. Nos alma molostiá a kalma di un tormenta ku tabata biba den nos paden.
Esnan ku tabata liderá a siña ku ora moketa subi mesa i pueblo bisa ta basta, mihó nan skucha. Pueblo a hiba su lucha na Papiamentu.
Material di Archivo Nashonal: https://www.nationaalarchief.nl/beleven/nieuws/curacao-trinta-di-mei https://www.nationaalarchief.cw/collectie/exposities/30-mei-1969
Responsabilidat di polis i gobièrnu: https://klasse-oplossingen.nl/2025/05/nieuws/curacao-de-revolte-van-mei-69-eilandelijke-zondebokken-en-de-bescherming-van-nederlands-belang/
John Leerdam/Norman de Palm: Grito di un Pueblo https://www.youtube.com/watch?v=rSdNOzfhOec
Papel di hende muhé durante 30 di mei:
https://caribischnetwerk.ntr.nl/2019/05/30/geen-erkenning-voor-vrouwen-tijdens-en-na-opstand-30-mei-1969/
3. Kiko 30 di mei a nifiká pa Papiamentu?
Hopi kos a kambia despues di 30 di mei. Kuminsando ku nos aktitut pa ku nos lenga. E apresio pa Papiamentu komo lenga di tera i bandera a kuminsá alrededor di e fecha ei. Papiamentu a bira punto di lansa di luchadónan riba kaya, e laso pa konektá nan i el a fungi komo instrumènt bibu di un sintimentu kompartí den boka di esnan ku tabata ke kambio den Vito, Krow, Ruku ….
Den Vito di Aprel 1969, ta elogiá eskritor Guillermo Rosario i publiká parti di su buki Di e Kòrsou ku mi ta kòrda i promové su benta, pasobra Guillermo a saka su buki sin yudansa di STICUSA (un fondo hulandes pa proyektonan kultural). Nos a reskribí e original den e ortografia ku despues a bira ofisial.
MI “PAPIAMENTO”
Yam’é ‘dialekto’, patuá” o loke sea
pasobra e tin apénas 300 aña
e ta e medio di komunikashon
kuné nos ta impartí bendishon.
Kuné nos a siña pensa fo’i chiki
ekspresá nos pena i plaser
e ta e medio ku nos tur ta uza
pa gradisí Dios kada maneser.
Kada un di nos sa hopi lenga
pero pa ekspres’é, e tin di pensa
kada palabra na su ‘papiamentu’
y dj’ei ta saka su sintimentu.
‘I love you’, ‘te amo’ o mi ta stimabo
bisa kua ta sali di bo kurason
kua ta esun ku ta den bo memoria
ora bo ta deklará bo stimashon.
Promé ekspreshon pa alimentu
sea ku t’e pap’e maíshi chikí
o un funchi i guiambo delisioso
o kualke kuminda kaprichoso.
Bo ta uza nos gramátika
den e mas mínimo aritmétika
o deklará bo mas tierno amor.
sea ku ta dos i dos ta kuater
o pa saka sòm di algebra.
Nan di ‘papiamentu’ no ta idioma
pasobra gramátika e no tin
pero no tin problema o aksioma
ku nos n’por saka dor di dje.
Ta falta forma un sistema
pa skirbié ku uniformidat
nos mester skohe segun kalidat
i sa kon pone kada palabra.
Pero buska hende di nos pueblo
pa hinka nan den komishon
hende ku ta stim’e lenga
i lo dediká na dje ku deboshon.
Pa nos, no tin idioma mas sublime
pa nos alkansá Dios, nos Kreador
dun’e danki pa tur fabornan
ku di dj’e nos ta debedor
Bos di pueblo ta esun dibino
pasobra e ta salí fo’i alma
kuné bo ta ekspresá dolor
4. Despues di 30 di mei
Despues di 30 di mei nos lenga a haña hala. Kada be mas profeshonal den edukashon tabata boga pa mas atenshon pa Papiamentu den enseñansa. Esun di F.W. Prins Kabes duru na 1973, a kousa mas impakto. El a proba ku sifra i di forma imparsial ku resultadonan di alumno di abla Papiamentu ta konsekuentemente mas abou den e sistema edukashonal kaminda hulandes tabata e úniko lenga di instrukshon.
E diskushon tokante idioma di instrukshon ta kulminá na 1974 den un wèlga di sindikato di maestro SITEK ku ta paralisá henter enseñansa pa vários dia.
Finalmente maestronan di skol, ku man na kabes, ta kuminsá eksperimentá ku Papiamentu den kuríkulo eskolar. Den un relato tokante un konferensha riba e situashon den enseñansa, e revista Énfasis ta tipifiká e situashon di tal manera (Smeulders 1987, p. 237):
“Op het symposium werd verder vermeld dat de situatie in het onderwijs zodanig was, dat iedere leerkracht naar eigen inzicht besliste, wanneer en in welke mate hij of zij Papiamentu gebruikte in de klas.”
5. Impakto pa Papiamentu
Diferente desishon ta kai despues di 30 di mei. Desishonnan ku ta hiba nos na un konsientisashon i fortifikashon di nos lenga su posishon den komunidat.
Gobièrnu di Kòrsou ta fiha ortografia fonológiko na 1976 i ta kuminsa duna kurso di Papiamentu na tur su empleadonan.
Dia 26 di yüli 1977 Kolegio ehekutivo di Teritorio Insular di Kòrsou, ta tuma e desishon pa introdusí Papiamentu komo lenga di instrukshon den enseñansa básiko.
Ta lanta Sede di Papiamentu ku ta kuminsá prepará mener di skol i material pa duna lès di Papiamentu na skol. Na 1983 Papiamentu ta drenta skol ku lemanan manera:
Papiamentu ta drenta skol
Papiamentu a drenta skol
Na 1984 ta lanta Komishon Standarisashon di Papiamentu guiá pa Frank Martinus Arion (èks redaktor di Ruku), ku Guillermo Rosario komo miembro prominente.
Di lenga di katibu Papiamentu ta bira lenga ofisial na 2007 i Buki di Oro ta keda publiká huntu ku e lei na 2009.
Awendia papia i skibi na Papiamentu, arte di palabra, no ta abilidat di un grupito di afisionado mas. El a bira un ola di kreatividat kompartí pa adulto i hóben, na radio, na televishon, den korant, den parlamento, ku gobièrnu, na misa i na skol di lushi te universidat, den obranan sientífiko i obranan literario. Tur kaminda el a penetrá i e ta yena nos bida di tur dia: na kas, na skol, na trabou, den korte, na misa i den parlamento.
Awendia nos ta rekordá e promé dia ku Chano Margaretha a papia Papiamentu den Konseho Insular dia 8 di febrüari i selebrá Dia di Idioma Materno dia 21 di ferbrüari den un programa ku ta dura di 8 pa 21 di febrüari.
E lenga mes tambe a krese segun nesesidat di su hablantenan i tur dia kasi nos ta topa ku konsepto nobo ku nos ke denominá den nos lenga, pa asina nos haña mas gara riba nos pensamentu.
Nos kultura a floresé. 17 di ougùstùs, 1 di yüli, Krus di Merito, Asosiashon pa Promoshon di Konsenshi Históriko, Teatro Foro, Salsbach Jazz Trio, Renee Rosalia and his Freedom Company, Grupo Trinchera, ISOKO, Elia Isenia i hopi otro mas, a duna e promé pasonan pa despues sigui un ekploshon di artista ku ta krea, baila, toka i kanta na Papiamentu na nivel nashonal i internashonal: Chin Behilia, Doble R, Ced Ride, Izaline Callister, Efrem J pa djis menshoná algun. Tin eskritor, kolumnista, periodista i poeta na abundansia i hubentut ta toka, kanta i ekspresá nan mes na Papiamentu den kompetensianan anual manera Arte di Palabra.
6. E spiritu di 30 di mei a kome, pero el a keda ku hamber
E elite sosial a kambia di koló, pero holó di huma a keda atras.
Bo lo bisa ku kos a kambia? E elite di awor ta aktua diferente for di esun di 30 di mei? Tin motibu ainda di preokupashon pa desaroyo di Papiamentu? Nos a yega kaminda nos ke yega pa loke ta trata nos lenga?
E forsa kompartí ora e pus a larga bai i mente a kuminsá traha, ta akusá i puntra kon tabata posibel? Tin pensamentu di bergwensa. Kon nos por a laga kos yega asina leu? Dikon nos n’ mira loke ta bin?
Nos ta riba bon kaminda? Tin sufisiente material na skol i den komunidat? Nos ta kontentu ku e manera ku nos gobièrnu ta atendé ku maneho di idioma i ku Papiamentu komo parti di dje? Kiko mester hasi pa logra ku nos hóbennan no ta keda siña for di bukinan ku ya ta birando antikuá?
Kiko ta uni nos, kiko ta konektá nos? Kiko ta hasi ku nos ta pensa awendia ku ami ta responsabel pa abo? Ku si bo kas ta na kandela, mi tin ku wak esun di mi? Kiko nos a laga atras di nos idealnan di hóben na 30 di mei 1969 pa e hóbennan di awor na siglo 20? Kua speransa i fe nos ta brinda nan pa futuro? Nos lenga su emansipashon i desaroyo ta nan preokupashon?
Ki ideal di 30 di mei a realisá pa Papiamentu? I kua mester keda realisá ainda pa e futuro generashon?
DUNA BO KOMENTARIO i LAGA BO OPINION RESONA!
Kiko 30 di mei 1969 a òf ta nifiká pa bo?


