Dominio di ortografia (2)

3. Ta duna lès di ortografia na skol! Esei ta sufisiente?

Un hende ta siña papia su lenga na kas i den su famia, loke ta bai di mes. Pero lesa i skibi no ta bai di mes. Bo ta siña konektá loke bo ta tende ku loke bo ta lesa i skibi na skol i kasi na mes momentu. Hopi di nos sinembargo no a siña traha e konekshon ei direktamente, pasobra nos no a siña lesa, ni skibi na Papiamentu.

Pero e muchanan ku ta bai skol awor, ta siña lesa generalmente na hulandes. Ta algun skol so ta siña lesa na Papiamentu. Anto e outomatismo di tende, lesa i skibi a desaroyá pa e generashon di mas edat pafó di skol.

Esaki ta pone ku nos tur mester keda hasi esfuerso pa nos skibí Papiamentu korektamente, tambe ora nos a hañ’é na skol. Dikon? Pasobra ora bo kaba skol i bo bai traha hopi biaha, bo no ta praktiká skibimentu di Papiamentu na trabou. Tin otro lenga manera hulandes i ingles ku ta dominá. Anto si bo no praktiká, bo konosementu di e reglanan ta bai pèrdí.

Dependiente di inskripshon nos ta kuminsá ku un kurso online pa yuda bo mantené bo lenga bibu. Kua ta e reglanan ku bo a siña i ku bo ta kòrda? Kua reglanan bo tin difikultat kuné ainda òf tin regla ku bo a lubidá? Kua ta e eksepshonnan ku bo tin difkultat kuné? Kon nos por yuda bo kòrda nan?

4. Tin hopi krítika riba nos hobennan su abilidat pa skibi Papiamentu, esaki tin base?

Na novèmber 2011, Dayanara Noor & Ronald Severing di Universidat di Kòrsou a hasi un investigashon ku ta representativo pa skolnan sekundario havo/vwo, pa wak kon nan abilidat di skibimentu ta.

Nan ta indiká den nan introdukshon ku no tin un liña didáktiko pa siñamentu di ortografia na skol sekundario. E método Mosaiko ku skolnan ta usa ta funshonal-komunikativo. E ta apliká i promové bon uso di ortografia, saliendo for di e pensamentu ku e alumno sa e reglanan kaba. Tin skol ku sí ku ta hasi uso di material adishonal ku ta kontené regla i ehersisio pa praktiká ortografia, pero esaki no ta obligatorio.

Dayanara Noor & Ronald Severing a evaluá sinku aspekto di ortografia di papiamentu; (1) ortografia general, (2) uso di e diferente lèternan (3) asentuashon (4) divishon na sílaba (5) kontrakshon i (6) karakterístikanan di alumno ku ta influensiá nan prestashon.

Aki algun konklushon ku nan a yega na dje.

  1. E prestashon di alumnonan ta generalmente rasonabel (> 60%).
  2. Ora tuma na kuenta e elementonan ortográfiko (manera di skibi e diferente zonidonan) e promedio general ta 61.2%.
  3. Algu típiko ta sosodé den klas 1 i 2. E promedio di e alumno ta haltu den klas 1 i e ta baha den tur klas 2. Segun e outornan esaki ta debí ku den klas 1 ainda tin hopi konosementu presente di e manera di skibi Papiamentu ku e alumno a bin kuné for di skol básiko. Sinembargo e konosementu di e alumno ta sak den klas 2 i e no ta yega na e nivel ei den klas 3 bai ariba.
  4. Pa loke ta toka zonidonan ku ta típiko Papiamentu, nan ta skor mas haltu ku e promedio: vokalnan modifiká è, ò, ù, i ü (70,4%), dígrafo manera ch, sh, dj ku zj (84.0%) i konsonante modifiká manera ñ ta skor haltu (90.6%).
  5. Palabra fiá intakto, dos vokal banda di otro, triptongo, konsonante dòbel, palabra ku tin aksènt skèrpi, palabra ku no tin aksènt skèrpi i kontrakshon ta e kategorianan ku ta keda bou di e promedio di 61.2%.
  6. Tin diferensiashon entre e diferente reglanan adishonal pa skibi manera divishon na sílaba, uso di apostròf pa skibi kontrakshon i eksepshonnan riba regla di aksènt. Algun e alumno ta dominá mas i otro e alumno ta dominá ménos. Pa esnan ku ke sa mas, lesa e investigashon kompleto akinan:

    https://www.researchgate.net/publication/332091983_Ortografia_di_papiamentu_na_skol_sekundario.

Pa loke ta trata importansia di Papiamentu, e eskritornan ta remarká lo siguiente:

  • Pensamentu negativo òf positivo ta influensiá resultado:
    “…Mayoria di alumno ta haña ortografia di papiamentu sea masha fásil òf difísil, i esaki tin un relashon negativo ku skor pa e prueba (den e investigashon).”
  • Lenga di kas i prestashon ta kana pareu:
    “… tin un relashon entre papia papiamentu ku mayor i skor pa e prueba. Aki por bisa, pues, ku probablemente e mucha ku ta papia papiamentu ku mayor ta skor bon pa e prueba (den e investigashon). Tambe a sali na kla ku tin relashon entre alumno ku ta skirbi na papiamentu pa mayor i skor pa e prueba (den e investigashon).”
  • Lesamentu ta influensiá skibimentu:
    ” … tin un relashon entre … skor pa e prueba (den e investigashon)… i “… e karakterístika di alumno ku ta lesa buki na Papiamentu.”
  • Motivashon ta importante:
    Si e alumno realisá ku idioma papiamentu ta importante, e aktitut ei tin un relashon positivo pa su skibimentu i su sifra final. “E alumno ku skor haltu riba su rapòrt ta skor haltu pa Papiamentu … e sifra ku e alumno haña riba su rapòrt … tin un relashon ku skor di e prueba (den e investigashon).”

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *